Strona znajduje się w archiwum.

Czwartek, 28 czerwca 2001

Odbyła się w MSWiA prezentacja, wydanej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Federalną Służbę Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej.

W czwartek, 28 czerwca 2001 roku, odbyła się w MSWiA prezentacja, wydanej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Federalną Służbę Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej, książki pod tytułem "Polskie Podziemie na terenach zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939 - 1941".





"Polskie Podziemie na terenach zachodniej Ukrainy
 i Zachodniej Białorusi w latach 1939 - 1941".
Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2001

Komitet redakcyjny:

  • Wiktor Komogorow
  • Antoni Podolski
  • Bernadetta Gronek
  • Grzegorz Jakubowski
  • Aleksandr Kurczjew
  • Władimir Makarow
  • Natalia Pieriemyszlennikowa
  • Jakow Pogonij
  • Małgorzata Słoń-Nowaczek
  • Jędrzej Tucholski
  • Władimir Winogradow

Fotografie ze zbiorów Centralnego Archiwum Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej

Fragmenty protokołów przesłuchań:
Leopolda Okulickiego, Władysława Andersa, Mariana Januszajtisa-Żegoty

Wszystkie dokumenty w tej książce pochodzą ze ściśle tajnych zbiorów archiwum na Łubiance i są publikowane po raz pierwszy. Książka została przygotowana przez pracowników Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Zarząd Rejestracji i Zasobów Archiwalnych Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej. Wymiana informacji między Polską a Rosją jest możliwa dzięki podpisanemu w 2000 roku, przez Podsekretarza Stanu w MSWiA Antoniego Podolskiego protokołowi, w którym obie strony zobowiązały się do współpracy w celu wyjaśnienia tzw. białych plam w historii obu naszych narodów. Wymiana ma pomóc polskim i rosyjskim historykom ustalić losy zaginionych żołnierzy i cywilów w latach 1919 - 1950. Strona rosyjska zobowiązała się także do zwrotu korespondencji, fotografii i innych dokumentów o charakterze osobistym krewnych ofiar stalinowskich represji. W wyniku tej współpracy Federalna Służba Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej udostępniła w lutym 2001 roku, z archiwum na Łubiance dokumenty rodzinie p. Stanisława Głąbińskiego, który był wieziony i stracony w ZSRR podczas drugiej wojny światowej. Syn Stanisława Głąbińskiego otrzymał materiały archiwalne, które odebrano jego ojcu podczas aresztowania: m.in. oryginalny przedwojenny polski paszport, listy do syna, zdjęcie syna, akt zgonu, legitymacje oraz decyzję o aresztowaniu.

Książka zawiera dokumenty służb specjalnych odsłaniające tragiczne wydarzenia z lat 1939 - 1941. Sytuacja na terenach wschodnich województw państwa polskiego we wrześniu 1939 roku była wynikiem paktu Ribbentrop-Mołotow i w konsekwencji wkroczenia tam Armii Czerwonej. Razem z oddziałami Specjalnych Okręgów Wojskowych Białoruskiego i Kijowskiego granicę przekroczyły grupy operacyjno-czekistowskie utworzone zgodnie z rozkazem NKWD ZSRS z dnia 8 września 1939 roku. Grupy te zostały skompletowane z oficerów operacyjnych centralnych i terenowych organów NKWD oraz operacyjno-politycznych pracowników wojsk pogranicznych. W celu "wykonania zadań specjalnych" dysponowały one dwoma batalionami wojsk Białoruskiego i Kijowskiego Okręgów Pogranicznych. Dla koordynacji przeprowadzenia przez grupy operacyjno-czekistowskie działań z dowództwem wojskowym, delegowano na Ukrainę - zastępcę ludowego komisarza spraw wewnętrznych W. Mierkułowa, a na Białoruś - naczelnika Oddziału Specjalnego NKWD ZSRS - W. Boczkowa.

Do zadań grup operacyjnych należało organizowanie na polskim terytorium nowych organów władzy - zarządów tymczasowych i utworzenie aparatu NKWD we wszystkich ważniejszych miastach. Grupy specjalne zajmowały budynki państwowe, urzędy, banki, drukarnie, redakcje gazet, konfiskowały znalezione tam papiery wartościowe i archiwa. Dokonywały one również aresztowań i zatrzymań, prowadziły prace operacyjne i śledcze, wykrywały i ewidencjonowały współpracowników służb specjalnych i innych organizacji paramilitarnych, przedstawicieli polskiej administracji, działaczy partii i ugrupowań politycznych.

W części Polski zajętej przez wojska sowieckie rozpoczęła się sowietyzacja. Początkowo funkcjonowały tu zarządy tymczasowe, których zadaniem było przeprowadzenie wyborów do zgromadzeń ludowych pod hasłami ustanowienia władzy sowieckiej, konfiskaty ziemi obszarniczej, nacjonalizacji banków i przemysłu. Po wyborach w dniu 22 października 1939 roku, Zgromadzenia Ludowe Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi proklamowały na tych terytoriach władzę sowiecką i wystosowały prośbę o wcielenie do ZSRS. Na początku listopada 1939 roku Rada Najwyższa ZSRS wcieliła te ziemie do Białoruskiej i Ukraińskiej SRS.

Skala nacjonalizacji, przymusowa kolektywizacja, deportacje, lekceważenie tradycji narodowej i odrębności narodu polskiego, represjonowanie duchowieństwa-wzbudzały sprzeciw Polaków i negację nowego porządku, rozczarowały także tych, którzy początkowo akceptowali władzę sowiecką.

W tej sytuacji, a także w związku z zagrożeniem wojną, stalinowskie kierownictwo kierując się tymi samymi przesłankami co w ZSRS, przeprowadziło na Zachodniej Ukrainie i Białorusi, a następnie w krajach bałtyckich, wyjątkowo surowymi metodami siłowymi tzw. oczyszczenie socjalne aresztując i deportując ludzi niewygodnych dla sowieckiej rzeczywistości.

Według danych NKWD ZSRS z 27 listopada 1939 roku na polskich terenach aresztowano 11 817 osób. Wśród nich, oprócz "278 oficerów polskich znalazło się: 1181 oficerów białogwardyjskich i petlurowców, 218 uczestników zbrojnego oporu przeciwko Armii Czerwonej i oddziałów powstańczych, 3544 żandarmów, policjantów, agentów policji i tajnej policji oraz tzw. prowokatorów, 324 ziemian, kupców i fabrykantów, 94 urzędników, 1024 zbiegów, 2103 członków organizacji i partii kontrrewolucyjnych (wliczając w to ukraińskich nacjonalistów) i in. aresztowanych, którzy według kryteriów stosowanych w ZSRS byli wyzyskiwaczami, równocześnie oskarżano o szpiegostwo, działalność dywersyjną, terrorystyczną i antysowiecką, o bandytyzm, sabotaż oraz dokonanie innych przestępstw".

Jeszcze w trakcie działań wojennych -16 września 1939 roku w Kołomyi, mjr Edmund Galinat otrzymał od marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza rozkaz utworzenia oddziałów partyzanckich do walki z Niemcami. Wobec zmienionej przez wkroczenie Armii Czerwonej sytuacji, rozkaz został zmodyfikowany - nakazano mianowicie utworzenie tajnej organizacji na wzór dawnej POW.

Również inni dowódcy nakazywali tworzenie konspiracyjnych organizacji wojskowych, gromadzenie i ukrywanie broni w celu wykorzystania jej do przyszłej walki z okupantami. Już w dniu kapitulacji Lwowa, 22 września 1939 roku, gen. Marian Januszajtis przystąpił do organizowania Polskiej Organizacji Walki o Wolność. Natomiast w broniącej się jeszcze Warszawie, 26 września 1939 roku, gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz, mając oparcie w rozkazie marsz. Śmigłego-Rydza dostarczonym przez mjr. Galinata, utworzył organizację zbrojną Służba Zwycięstwu Polski.

Nowy Naczelny Wódz, gen. Władysław Sikorski powołał 13 listopada 1939 roku w Paryżu Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), jako tajną organizację wojskową w okupowanej Polsce, stanowiącą przy tym integralną część Polskich Sił Zbrojnych. Rozkaz ten dotarł na ziemie polskie miesiąc później i na jego podstawie przystąpiono do scalania powstałych wcześniej grup konspiracji wojskowej. Służba Zwycięstwu Polski wchodząc w całości do ZWZ, stała się jego trzonem.

W początkowym okresie naczelnym zadaniem ZWZ była kontynuacja scalenia żywiołowo powstałych konspiracyjnych grup niepodległościowych. Całe terytorium przedwojennego państwa polskiego zostało podzielone na obszary, z których dwa - lwowski i białostocki znajdowały się pod okupacją sowiecką.
Organizowanie ZWZ nie wszędzie przebiegało bez zakłóceń. Przykładem może być Obszar ZWZ Lwów obejmujący tereny byłych województw: lwowskiego, wołyńskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego z centrum we Lwowie, gdzie zawiązały się dwie odrębne struktury organizacyjne- tzw. ZWZ-1 oraz ZWZ-2.
Dla Komendy Głównej ZWZ w Warszawie istotnym problemem było utrzymanie kontaktów z obszarami lwowskim i białostockim, które oddzielał ściśle strzeżony kordon graniczny.

Polskie podziemie na terenach obszarów białostockiego i lwowskiego oraz na Litwie w początkowym okresie działalności było pochłonięte tworzeniem zrębów organizacyjnych. Ponadto gromadzono broń i amunicję oraz środki wybuchowe, wydawano podziemną prasę i ulotki. Prowadzony był również wywiad, a także akcje dywersyjne i sabotażowe. Celem nadrzędnym było jednak odzyskanie niepodległego bytu państwa polskiego nawet drogą powstania zbrojnego.
Taka działalność wywołała energiczne przeciwdziałanie organów NKWD-NKGB. Używając środków operacyjnych zinfiltrowano nieokrzepłe jeszcze struktury konspiracyjne. W zasadzie wiosną 1940 roku polskie podziemie w zachodnich obwodach BSRS i USRS praktycznie zaprzestało działalności. Sytuacja taka wywołała zaniepokojenie Komendy Głównej ZWZ, która w celu jej wyjaśnienia i naprawienia kierowała na te tereny doświadczonych oficerów konspiracji, jednak sowiecka agentura doprowadzała do ich rozszyfrowania i aresztów.

Według danych NKGB ZSRS, od września 1939 roku do początku drugiego kwartału 1941 roku, na terytoriach zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi oraz na Litwie zlikwidowano 568 organizacji i grup konspiracyjnych aresztując 6758 członków polskiego podziemia. Posiłkując się zdobytymi polskimi archiwami organy NKWD NKGB ścigały listami gończymi 3168 kadrowych pracowników służb specjalnych i ich agentów, z których aresztowano 2101 osób.
W przededniu napaści niemieckiej na ZSRS, działalność polskiej konspiracji wojskowej w zachodnich obwodach Białorusi, Ukrainy oraz na Litwie została faktycznie sparaliżowana. Odbudowa Związku Walki Zbrojnej na tych terenach nastąpiła wkrótce po zajęciu ich przez Niemców i była odtąd wymierzona głównie przeciwko niemieckiemu okupantowi.

Wybuch wojny niemiecko - sowieckiej radykalnie zmienił nastawienie sowieckiego kierownictwa do państwa polskiego. W sierpniu większość z zatrzymanych działaczy polskiego podziemia została zwolniona w ramach amnestii ogłoszonej przez rząd sowiecki. W związku ze wznowieniem 30 lipca 1941 r. stosunków dyplomatycznych między rządem ZSRS a rządem RP na wychodźstwie, na podstawie porozumienia między nimi mocą Dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRS z dn. 12 sierpnia 1941 roku zostało objętych amnestią i zwolnionych z więzień, łagrów, miejsc zesłania i deportacji 389 041 obywateli polskich, w tym 200 828 Polaków.

Wszystkie dokumenty w tej książce publikowane są po raz pierwszy. Ortografię oraz składnię dokumentów w zasadzie zachowano (w tym nazwy geograficzne, pisownię nazwisk i nazw własnych). Poprawiono tylko ewidentne błędy i błędy zakłócające zrozumienie. Opuszczone fragmenty zaznaczono.
Tytuły dokumentów pochodzą od redakcji. Natomiast właściwy tytuł dokumentu zachowany został w tekście, jak również cechy kancelaryjne, w tym również stopień utajnienia. W przypadku braku daty i miejsca wystawienia dokumentu zastosowano nawias kwadratowy. W opublikowanych materiałach śledczych pominięto podpisy przesłuchiwanych na każdej stronie.
Biogramy i przypisy zostały opracowane przez redakcję w oparciu o dokumenty archiwalne oraz źródła polskie i rosyjskie.

W pierwszej części książka zawiera meldunki, raporty, sprawozdania i analizy NKWD - NKGB ZSRS, w drugiej zwarte są materiały śledcze m. in. protokoły przesłuchania gen. brygady Władysława Andersa z 1940 roku oraz protokół przesłuchania pułkownika dyplomowanego piechoty Leopolda Okulickiego z 1941 roku. 

Mapa serwisu