Schengen
Podstawowe informacje o strefie Schengen
Strefa Schengen jest obszarem, na którym zniesiona została kontrola graniczna na granicach wewnętrznych oraz stosowane są ściśle określone jednolite zasady dotyczące: kontroli na granicach zewnętrznych, wzoru wiz wydawanym cudzoziemcom, wzajemnej współpracy pomiędzy służbami państw – sygnatariuszy, w szczególności w zakresie współpracy policyjnej i sądowej w sprawach kryminalnych, jak również działania tzw. Systemu Informacyjnego Schengen.
1. Podstawy prawne funkcjonowania strefy Schengen.
Układ z Schengen jest podstawowym aktem prawnym w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach, który został podpisany w 1985 r. poza systemem instytucjonalnym Wspólnot Europejskich, pomiędzy jej pięcioma państwami członkowskimi: Belgią, Francją, Holandią, Luksemburgiem i Niemcami. Realizacja Układu początkowo sprowadzała się do szeregu ułatwień przy przekraczaniu granic przez osoby podróżujące pomiędzy państwami - sygnatariuszami. Pełne urzeczywistnienie idei przekraczania granic wewnętrznych bez przeprowadzania kontroli podróżujących stało się możliwe dopiero po podpisaniu w roku 1990 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen.
Konwencja Wykonawcza do Układu z Schengen (1990), ustanawia jednolite zasady kontroli na granicach zewnętrznych, jednakże zasadniczą treść stanowią przepisy wprowadzające tzw. środki wyrównawcze, których celem miało być wyrównanie „deficytu bezpieczeństwa” powstałego na skutek zniesienia kontroli na granicach wewnętrznych. Do najważniejszych z nich należą:
- ujednolicenie standardów kontroli na granicach zewnętrznych (art. 3 - 27), w tym wymogów wizowych (art. 9 - 18) oraz postępowania wobec obcokrajowców;
- harmonizacja przepisów w dziedzinie polityki azylowej (art. 28 - 38);
- ściślejsza współpraca pomiędzy narodowymi służbami policyjnymi (art. 39 - 47), w szczególności w zakresie pościgu (tzw. hot pursuit) i obserwacji transgranicznej;
- współpraca sądowa i administracyjna, między innymi dotycząca ekstradycji (art. 59 - 66) oraz wykonywania wyroków w sprawach karnych (art. 67 - 69);
- jednolita polityka wobec handlu narkotykami i innymi środkami odurzającymi (art 70 - 76), a także posiadania i obrotu bronią palną oraz amunicją (art. 77 - 91);
- stworzenie elektronicznego Systemu Informacji Schengen (SIS) zapewniającego dostęp do danych umożliwiających identyfikację konkretnych osób i rzeczy (art. 92-119).
Konwencja z Schengen weszła w życie w roku 1995, a następnie została włączona do systemu prawnego Unii Europejskiej na mocy Traktatu Amsterdamskiego z 1997 r., który ustanowił cały dorobek Schengen (tzw. acquis Schengen) częścią wspólnotowego porządku prawnego. Traktat Amsterdamski wszedł w życie w maju 1999 r. i od tego czasu stosowane są w ramach porządku wspólnotowego przepisy dorobku Schengen, który jest nadal rozwijany w prawnych i instytucjonalnych ramach Unii Europejskiej.
W skład dorobku prawnego Schengen, poza samym Układem z Schengen i Konwencją Wykonawczą, wchodzą również:
- Protokoły Akcesyjne i Porozumienia do Układu z 1985 r.;
- Porozumienia Wykonawcze z 1990 r. zawarte z Włochami (podpisane w Paryżu 27 listopada 1990 r.), Hiszpanią i Portugalią (podpisane w Bonn 25 czerwca 1991 r.), Grecją (podpisane w Madrycie 6 listopada 1992 r.), Austrią (podpisane w Brukseli 28 kwietnia 1995 r.) oraz z Danią, Finlandią i Szwecją (podpisane w Luksemburgu 19 grudnia 1996 r.), wraz z odnoszącymi się do nich Aktem Końcowym i Wspólnymi Oświadczeniami;
- Decyzje i oświadczenia przyjęte przez Komitet Wykonawczy ustanowiony na podstawie postanowień Porozumienia Wykonawczego z 1990 r.;
- Akty przyjęte przez organy, którym Komitet Wykonawczy udzielił kompetencji decyzyjnych dla wdrażania Porozumienia Wykonawczego (łącznie około 3 tys. stron).
2. Strefa Schengen obejmuje następujące państwa:
- Austria, Belgia, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Słowacja, Słowenia, Szwajcaria, Szwecja, Węgry, Włochy;
- Norwegia, Islandia – państwa stowarzyszone stosujące reżim Schengen;
- Państwa członkowske Unii Europejskiej (UE) pozostające poza obszarem Schengen - Wielka Brytania i Irlandia, a także Cypr, Bułgaria, Rumunia.
Wielka Brytania i Irlandia podjęły decyzję o zachowaniu kontroli granicznych na granicach z innymi państwami członkowskimi UE, jednakże mogą one stosować niektóre postanowienia dotyczące współpracy policyjnej i sądowej w sprawach kryminalnych.
Państwami, które przystąpiły do strefy Schengen z dniem 21 grudnia 2007 r. (granica lądowa i morska) i w marcu 2008 r. (porty lotnicze) są:
- Czechy
- Estonia
- Litwa
- Łotwa
- Malta
- Polska
- Słowacja
- Słowenia
- Węgry
- Szwajcaria - 1 listopada 2008 r.(granica lądowa i morska) i 29 marca 2009 r. (porty lotnicze).
Państwami, które planują wejść do strefy Schengen są:
- Cypr - 2009 r.
- Bułgaria - 2011 r.
- Rumunia - 2011 r.
3. Dalsze rozszerzanie strefy Schengen.
Warunkiem przystąpienia do strefy Schengen jest dostosowanie istniejących procedur administracyjnych, infrastruktury oraz stanu prawnego do wymogów Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen. Postępy w tej dziedzinie oceniane są przez ekspertów Unii Europejskiej. Ostateczną decyzję o przyjęciu nowego państwa do strefy Schengen i zniesieniu kontroli na wspólnych granicach podejmuje Rada Unii Europejskiej po pozytywnej ocenie misji ewaluacyjnych.
4. Zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych.
Zniesienie kotroli na granicach wewnętrznych oznacza, że na granicach pomiędzy państwami członkowskim obszaru Schengen nie jest prowadzona kontrola graniczna. Zlikwidowane zostały przejścia graniczne na wewnętrznych granicach strefy Schengen, możliwe stało się ich przekraczanie w dowolnym miejscu i o dowolnej porze.
Konsekwencje:
Na granicach pomiędzy państwami strefy Schengen, tzw. granicach wewnętrznych strefy Schengen nie jest prowadzona kontrola graniczna. Kontroli granicznej na granicach wewnętrznych strefy Schengen nie podlegają zarówno obywatele UE, jak i obywatele państw trzecich.
Dokumentem niezbędnym do przekroczenia granicy zewnętrznej przez obywateli państw nienależących do Unii Europejskiej jest paszport, a w przypadku niektórych państw trzecich, konieczne jest również posiadanie wizy.
Zniesienie kontroli granicznych nie oznacza zniesienia granic administracyjnych. W mocy pozostaną też wprowadzone przez władze państw członkowskich procedury administracyjne, np. meldunkowe. W związku z przepisami imigracyjnymi i wizowymi wskazane jest posiadanie przy sobie dokumentu potwierdzającego tożsamość oraz obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej (w przypadku obywateli polskich ważny paszport lub dowód osobisty). Kontrola tożsamości, pomimo, iż nie będzie przeprowadzana na granicach, może być dokonana na zasadach wyrywkowych, na terenie całego obszaru Schengen.
W razie poważnego zagrożenia dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego klauzula ochronna upoważnia, na mocy stosownej Decyzji Rady UE, każde państwo członkowskie do okresowego przywrócenia kontroli na swoich granicach z innymi państwami strefy Schengen.
5. System Informacyjny Schengen.
System Informacyjny Schengen (SIS) jest wspólną, elektroniczną bazą danych o poszukiwanych osobach i przedmiotach, składającą się z modułów krajowych oraz jednostki centralnej, usytuowanej w Strasburgu. Dane wprowadzone do systemu przez jedno państwo członkowskie dostępne są dla służb i organów pozostałych państw, w niezbędnym dla nich zakresie. System ten zapewnia wymianę informacji pomiędzy służbami odpowiedzialnymi za:
- ochronę granic,
- wydawanie wiz,
- bezpieczeństwo publiczne.
Podczas przekraczania granic zewnętrznych lub podczas standardowej kontroli policyjnej przy użyciu SIS następuje sprawdzenie, czy dany przedmiot (np. samochód) albo osoba figurują we wspólnej bazie danych. W przypadku, gdy dana osoba jest poszukiwana przez służby państwa – Strony Układu, stosowana jest odpowiednia procedura, która może polegać np. na odmówieniu danej osobie, obywatelowi państwa trzeciego, prawa wjazdu na obszar strefy Schengen lub podjęciu działań policyjnych.
Obecnie trwają prace nad stworzeniem nowej wersji Systemu Informacyjnego Schengen, tzw. SIS II.
6. Polska droga do Schengen.
Dorobek prawny Schengen został włączony do systemu prawnego Unii Europejskiej na mocy Traktatu Amsterdamskiego z 1997 r., który ustanowił cały dorobek Schengen (tzw. acquis Schengen) częścią wspólnotowego porządku prawnego.
Polska przystępując do Unii Europejskiej stała się uczestnikiem unijnego obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Zgodnie z Traktatem Akcesyjnym (normującym warunki przystąpienia Polski do UE), od dnia przystąpienia, Polska zobowiązana była do stosowania przepisów dorobku prawnego Schengen I kategorii.
W celu wdrożenia dorobku prawnego Schengen, Polska przeprowadziła szereg dostosowań do unijnych standardów, które dotyczyły m.in.: rozbudowy infrastruktury służącej do ochrony granicy, przygotowania polskiej administracji do skutecznego egzekwowania prawa wspólnotowego oraz przyjęcia szeregu rozwiązań legislacyjnych, które to umożliwiają. Podstawą realizacji tych działań stały się rządowe programy strategiczne: Plan działania w zakresie wdrażania dorobku prawnego Schengen w Polsce oraz Strategia Zintegrowanego Zarządzania Granicą.
W Polsce, kluczowym dokumentem strategicznym poświęconym kwestiom wdrażania dorobku prawnego Schengen był „Plan Działania w zakresie wdrażania dorobku prawnego Schengen w Polsce (Poland - Schengen Action Plan)”, który został przyjęty w dniu 15 sierpnia 2001 roku przez Komitet Integracji Europejskiej. Ten corocznie aktualizowany dokument, określał zarówno priorytety, jak i instrumenty wdrażania dorobku (acquis) Schengen w Polsce, wyznaczając również terminy wykonania poszczególnych działań.
Szczegółowa prezentacja projektu budowy polskiego komponentu Systemu Informacyjnego Schengen została zawarta w dokumencie: Program dla uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w realizacji tytułu IV Konwencji Wykonawczej Schengen (MASTERPLAN SIS II PL). MasterPlan definiuje zadania, których wykonanie jest niezbędne dla pełnego stosowania przez Polskę części dorobku prawnego Schengen uregulowanego Tytułem IV Konwencji Wykonawczej.
W dniu 24 sierpnia 2007 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął „ustawę o udziale RP w Systemie Informacyjnym Schengen (SIS) i Systemie Informacji Wizowej (VIS)”. Ustawa określa zasady i tryb udziału Rzeczypospolitej Polskiej w tych systemach, w tym obowiązki organów dokonujących wpisów oraz organów uprawnionych do dostępu do danych poprzez Krajowy System Informatyczny.
Polska, która od przystąpienia do UE w dniu 1 maja 2004 roku jest odpowiedzialna za zabezpieczenie jednego z najdłuższych odcinków wspólnej lądowej granicy zewnętrznej, otrzymała na ten cel wsparcie w wysokości około 313 milionów euro z Funduszu Schengen, do wykorzystania w latach 2004-2007.
Pobierz plik: Polska w strefie Schengen. Refleksje po pierwszym roku członkostwa.
