Ochrona ludności w UE

Ochrona ludności w UE

Wstęp


Postanowienia Traktatu Lizbońskiego potwierdziły zasadę pierwszeństwa Państw Członkowskich w zakresie odpowiedzialności za podejmowanie działań służących ochronie ludności. To na Państwach Członkowskich spoczywa odpowiedzialność za podejmowanie wszelkich działań zmierzających do ochrony ludności, mienia oraz środowiska naturalnego w sytuacjach zagrożeń, w tym prowadzenie działań ratowniczych. Zadaniem Unii jest natomiast wspieranie i uzupełnianie ich działań na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym w zakresie zapobiegania i reagowania na klęski żywiołowe lub katastrofy spowodowane przez człowieka. W szczególności działania Wspólnoty zmierzają do wspierania współpracy operacyjnej krajowych służb ochrony ludności na terytorium Unii oraz zwiększania spójności działań międzynarodowych.

Mechanizm ochrony ludności UE

Informacje ogólne

Podstawowym instrumentem ochrony ludności na poziomie UE jest Wspólnotowy Mechanizm Ochrony Ludności, który może być aktywowany w sytuacjach zagrożeń (powodzie, trzęsienia ziemi, awarie techniczne itp.). Aktywacja Mechanizmu jest następstwem apelu o pomoc państwa poszkodowanego. Jeżeli zagrożenie dotyczy któregoś z 31 państw uczestniczących w Mechanizmie (27 państw członkowskich UE oraz Islandia, Lichtenstein, Norwegia i Chorwacja), państwo poszkodowane może poprosić o pomoc za pośrednictwem całodobowego systemu komunikacji (CESIS). Jeżeli zagrożenie występuje poza terytorium państw uczestniczących, to Komisja Europejska aktywuje Mechanizm po otrzymaniu apelu o pomoc od państwa poszkodowanego. W związku z Traktatem z Lizbony, Komisja niezwłocznie informuje Wysokiego Przedstawiciela ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa o podejmowanych działaniach w sferze europejskiej ochrony ludności. Centrum operacyjnym Mechanizmu jest Centrum Monitoringu i Informacji (MIC), struktura funkcjonująca w ramach Komisji Europejskiej.

Rozwój Mechanizmu


Mechanizm został powołany do życia decyzją Rady UE z dnia 23 października 2001 r. ustanawiającą mechanizm wspólnotowy ułatwiający wzmocnioną współpracę w interwencjach wspierających ochronę ludności (2001/792/WE, Euratom). Definiowała ona cel działania Mechanizmu jako „pomoc w zapewnieniu lepszej ochrony, przede wszystkim ludzi, ale także środowiska i mienia, włączając dziedzictwo kulturowe, w przypadku poważnej sytuacji krytycznej, np. katastrofy naturalnej, technologicznej, radiologicznej lub środowiskowej występującej wewnątrz albo poza Wspólnotą, włączając zanieczyszczenie mórz”.
Praktyczna implementacja zapisów powyższej decyzji Rady została dokonana decyzją Komisji Europejskiej z dnia 29 grudnia 2003 r. ustanawiającą zasady wdrażania decyzji Rady 2001/792/WE, Euratom ustanawiającej mechanizm wspólnotowy ułatwiający wzmocnioną współpracę w interwencjach wspierających ochronę ludności (2004/277/WE, Euratom). Jej zapisy mówiły o utworzeniu Centrum Monitoringu i Informacji (MIC), funkcjonującego w ramach Komisji Europejskiej i zdolnego do niezwłocznego reagowania 24 godziny na dobę. Decyzja była również podstawą stworzenia system łączności i informacji dla tzw. sytuacji krytycznych (CECIS) oraz programu szkoleniowego obejmującego interwencje wspierające ochronę ludności. Istotnym elementem tej decyzji była regulacja dotycząca sposobu aktywacji Mechanizmu, która dokonywana jest poprzez skierowanie przez „państwo uczestniczące lub państwo trzecie dotknięte poważną sytuacją krytyczną” formalnego wniosku o pomoc do MIC.
Po kilku latach funkcjonowania Mechanizmu, dokonano jego przeglądu oraz oceny. W oparciu o wypracowane wnioski, w 2007 roku dokonano przekształcenia Mechanizmu. Miało ono formę nowej decyzji Rady UE z dnia 8 listopada 2007 r. ustanawiająca wspólnotowy mechanizm ochrony ludności (przekształcenie) (2007/779/WE, Euratom). Decyzja potwierdzała zasadnicze cele Mechanizmu (wzmocnienie współpracy między Wspólnotą i państwami członkowskimi w zakresie interwencji wspierających ochronę ludności w przypadku wystąpienia poważnej sytuacji nadzwyczajnej lub jej bezpośredniej groźby) oraz zakres jego funkcjonowania (ochrona ludzi, środowiska, mienia i dziedzictwa kulturowego). Nowym elementem było stworzenie podstaw prawnych do budowy i funkcjonowania tzw. modułów ochrony ludności (informacja poniżej).

Centrum Monitoringu i Informacji (MIC)


Centrum Monitoringu i Informacji (Monitoring and Information Center – MIC) jest strukturą Komisji Europejskiej funkcjonującą w ramach Wspólnotowego Mechanizmu Ochrony Ludności, który może być aktywowany w sytuacjach zagrożeń naturalnych lub spowodowanych przez człowieka. Głównymi zadaniami MIC są:

  • monitorowanie sytuacji kryzysowych 24/7;
  • utrzymywanie stałego kontaktu z punktami kontaktowymi w państwach uczestniczących;
  • koordynacja operacji ratowniczych i humanitarnych prowadzonych w ramach; Wspólnotowego Mechanizmu Ochrony Ludności.

Moduły ochrony ludności

Pomysł stworzenia modułów ochrony ludności, pojawił się na forum unijnym w grudniu 2004 r. w bezpośrednim następstwie tsunami, które miało miejsce w Azji Południowej. Celem stworzenia modułów było wzmocnienie europejskiej zdolności szybkiego reagowania na katastrofy naturalne lub te powodowane działalnością człowieka. W czerwcu 2005 r. Rada Unii Europejskiej zatwierdziła koncepcję wzywającą do zwiększenia europejskiej zdolności szybkiego reagowania (EU rapid response capability), która bazowałaby na modułach ochrony ludności państw członkowskich. Znaczenie rozwoju zdolności reagowania podkreślone zostało w decyzji Rady UE z dnia 8 listopada 2007 r. ustanawiająca wspólnotowy mechanizm ochrony ludności (przekształcenie) (2007/779/WE, Euratom).
Zgodnie z jej zapisami, moduł ochrony ludności jest to samodzielna i samowystarczalna procedura wykorzystania zasobów państw członkowskich, dostosowana do wykonania wcześniej określonych zadań lub służąca zaspokojeniu wcześniej określonych potrzeb, lub mobilny zespół reagowania operacyjnego państw członkowskich, który obejmuje zarówno zasoby ludzkie, jak i materialne i można go określić w kategoriach zdolności do działania lub wykonywania zadania(-ń), którego(-ych) jest w stanie się podjąć. Art. 4 pkt.1 ww. decyzji stanowi, że „Państwa członkowskie wyznaczają z wyprzedzeniem zespoły interwencyjne lub moduły w obrębie właściwych służb, w szczególności służb ochrony ludności lub innych służb ratunkowych, które mogłyby być udostępnione do celów interwencji lub mogłyby być powołane w krótkim czasie i wysłane, zwykle w ciągu 12 godzin następujących od wniosku o pomoc.”
Polska zgłosiła do systemu modułów MIC dwie grupy poszukiwawczo-ratownicze z Nowego Sącza i Gdańska: średnia (MUSAR) i ciężka (HUSAR) oraz moduł pomp wysokiej wydajności, które przeznaczone są m.in. do działań na terenach dotkniętych powodzią.

Instrument Finansowy Ochrony Ludności

Podstawą prawną funkcjonowania Instrumentu Finansowego Ochrony Ludności jest decyzja Rady UE dnia z dnia 5 marca 2007 r. ustanawiająca Instrument Finansowy Ochrony Ludności (2007/162/WE, Euratom). Instrument został powołany na lata 2007-2013. Dzięki jego funkcjonowaniu możliwe jest udzielanie pomocy finansowej na działania ratownicze w ramach Wspólnotowego Mechanizmu Ochrony Ludności. Dodatkowo instrument finansuje środki zapobiegania katastrofom oraz działania mające na celu zwiększenie gotowości UE do reagowania, w tym działania podnoszące świadomość obywateli UE.
Kwota przewidziana dla Instrumentu w ramach finansowych na lata 2007-2013 wynosi 189.9 milionów euro. Założone roczne wydatkowanie wynosi 20 mln euro na działania w państwach UE oraz 8 mln na działania w państwach trzecich.

Polska w systemie ochrony ludności UE

W 2002 r. Polska podpisała Memorandum porozumienia między Rzeczpospolitą Polską a Wspólnotą Europejską o udziale Rzeczypospolitej Polskiej we Wspólnotowym mechanizmie ułatwiającym wzmacnianie współpracy w przedmiocie ratowniczych operacji ochrony cywilnej (memorandum o współpracy w zakresie ochrony ludności). W uzasadnieniu dokumentu zapisano między innymi:
„Zawarcie Memorandum odpowiada zadaniom Państwowej Straży Pożarnej wynikającym z ustawy z dnia 24 sierpnia 1991r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. Nr 91 poz. 351 ze zm.) oraz ustawy z dnia 24 sierpnia 1991r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U. Nr 88 poz.400 ze zm.), a zwłaszcza zadaniom krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, którego jest ona organizatorem. Krajowe Centrum Koordynacji Ratownictwa i Ochrony Ludności umiejscowione w Komendzie Głównej Państwowej Straży Pożarnej jest jednostką odpowiednią do pełnienia funkcji punktu kontaktowego jako krajowe ciało odpowiedzialne za koordynację działań ratowniczych w skali kraju oraz będące w chwili obecnej punktem kontaktowym w stosunkach z państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Dodatkowo w dyspozycji Centrum znajdują się bazy danych z informacjami o krajowych zasobach, które mogą zostać wykorzystane podczas akcji ratowniczej poza granicami kraju; dysponuje ponadto procedurami uruchamiania tych zasobów.”
Po przystąpieniu do UE, systematycznie zwiększa się aktywność Polski na arenie międzynarodowej. Podejmowane działania mają wymiar strategiczny: zwiększenie zaangażowania w prace komitetów i grup roboczych UE zajmujących się ochroną ludności operacyjny: wyznaczenie krajowego punktu kontaktowego dla Centrum Monitoringu i Informacji (jest nim Krajowe Centrum Koordynacji Ratownictwa i Ochrony Ludności w Komendzie Głównej Państwowej Straży Pożarnej), implementacja systemu łączności i informacji (CESIS), udział w systemie szkoleń ekspertów ochrony ludności itp.); taktyczny: uczestnictwo polskich służb w międzynarodowych akcjach ratowniczych.
Należy podkreślić, że na początku 2010 roku, Komitet do Spraw Europejskich, na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, podjął decyzję o wskazaniu Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej jako instytucji wiodącej w grupie roboczej Rady UE ds. ochrony ludności (PROCIV), co doprowadziło do integracji spraw ochrony ludności (Komitet Ochrony Ludności, forum współpracy Dyrektorów Generalnych Ochrony Ludności) w ramach jednej instytucji, podległej i nadzorowanej przez MSWiA.

Kierunki rozwoju europejskiej ochrony ludności

Aktualnym dokumentem określającym kierunki zmian w europejskiej ochronie ludności jest komunikat Komisji z dnia 28 października 2010 r. do Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczący wzmacniania europejskiej zdolności reagowania w przypadku klęsk i katastrof: rola ochrony ludności i pomocy humanitarnej. W komunikacie zapowiedziano:

  • utworzenie europejskiego potencjału reagowania kryzysowego w oparciu o wcześniej zdeklarowane zasoby państw członkowskich i wcześniej ustalone plany awaryjne;
  • określenie luk w zdolnościach reagowania kryzysowego państw członkowskich w zakresie ochrony ludności, które można by zlikwidować dzięki dodatkowym zasobom finansowanym przez UE;
  • utworzenie Centrum Reagowania Kryzysowego koordynującego zarówno działania ratownicze oraz pomoc humanitarną.

Kolejny komunikat Komisji w tej sprawie oczekiwany jest w listopadzie 2011 r. Po jego wydaniu zostanie rozpoczęty proces konsultacji zmian legislacyjnych dotyczących Mechanizmu.

Grupa Robocza Rady UE ds. ochrony ludności (PROCIV)

Grupa robocza ds. ochrony ludności (PROCIV) zajmuje się wypracowywaniem propozycji rozwiązań w obszarze ochrony ludności w Unii Europejskiej, dzieleniem się doświadczeniami po zaistnieniu sytuacji nadzwyczajnych oraz w ramach przeprowadzanych ćwiczeń międzynarodowych. Comiesięczne spotkania w Brukseli gromadzą ekspertów państw członkowskich prowadzących dyskusję nad dokumentami, które po przyjęciu przez Radę UE, stanowią polityczny impuls dla Komisji Europejskiej oraz rządów państw członkowskich do podjęcia działań mających na celu zwiększenie poziomu wiedzy na temat zachowań przed katastrofą, w jej trakcie oraz po jej wystąpieniu. Przedmiotem prac grupy PROCIV jest m.in. Wspólnotowy Mechanizm Ochrony Ludności. Polską instytucją wiodącą w grupie PROCIV, jak wskazano powyżej, jest Komenda Główna PSP.

Priorytet polskiej prezydencji w ochronie ludności

Komunikacja kryzysowa

Zintegrowane podejście do efektywniejszej komunikacji kryzysowej to priorytet prac grupy roboczej PROCIV w drugiej połowie 2011 r., będący inicjatywą prezydencji polskiej.
W proponowanym przez siebie priorytecie Polska zaproponuje podejście, którego celem będzie efektywna komunikacja kryzysowa wykorzystująca nowoczesne technologie, dopasowane do możliwości danego kraju i charakteru zagrożenia w zakresie zapobiegania katastrofom, wczesnego ostrzegania, alarmowania, monitorowania zagrożeń oraz ograniczenia skutków katastrof. Skuteczna komunikacja, zdaniem Polski, realizowana powinna być między: władzami publicznymi, służbami ratowniczymi i społeczeństwem, a poza aspektami technologicznymi uwzględniać również aspekty ludzkie, w tym liczne wykluczenia społeczne czy zwiększoną mobilność obywateli UE.
Na forum grupy PROCIV uzgadniany będzie projekt konkluzji Rady poświęconych komunikacji kryzysowej, którego treść przygotowuje wspólnie KG PSP i MSWiA. Wypracowanie konkluzji, zgodnie z „dobrymi praktykami” przyjętymi w sferze ochrony ludności, poprzedzone zostanie zorganizowaniem warsztatów w Polsce poświęconym tej problematyce dla ekspertów Państw Członkowskich UE. Warsztaty te odbędą się w dniach 19-20 lipca w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie.
Głównym celem warsztatów jest przedstawienie i omówienie tematów, które wspólnie tworzą kompleksowe podejście do komunikacji kryzysowej na wszystkich poziomach. Podstawą tego podejścia powinny być dwa filary: technologiczny i społeczny. W związku z tym w ramach wydarzenia, poza sesją plenarną, zorganizowane zostaną dwa panele szczegółowe. Wykorzystanie technologii satelitarnych i platform informacyjnych na potrzeby ochrony ludności i zagrożonego społeczeństwa będzie istotnym elementem panelu technologicznego. Uczestnicy sesji poświęconej aspektom społecznym podejmą temat nowych kanałów dystrybucji informacji w erze mediów interaktywnych. Zaprezentują również psychologiczne podejście do komunikacji i potrzeby osób szczególnie narażonych. W związku z Europejskim Rokiem Wolontariatu, przedstawione zostaną również pomysły na zaangażowanie wolontariuszy w proces komunikacji. Ponadto wszystkim gościom zostaną przedstawione potrzeby służb zajmujących się reagowaniem na zagrożenia, pomysły na sprawną koordynację informacji podczas katastrof i wybrane wartościowe projekty międzynarodowe odnoszące się do komunikacji kryzysowej.

Ćwiczenia EU Carpathex 2011

We wrześniu 2011 roku podczas prezydencji polskiej zorganizowane zostały międzynarodowe ćwiczenia ratownicze EU CARPATHEX.

W specjalnym pokazie na rampie kolejowej udział wzięli minister spraw wewnętrznych i administracji Jerzy Miller oraz Komisarz UE ds. współpracy międzynarodowej, pomocy humanitarnej oraz reagowania kryzysowego Kristalina Georgieva.

Podczas ćwiczenia EU CARPATHEX 2011 Minister Miller oraz Komisarz Georgieva wymienili poglądy na temat przyszłości europejskiego systemu ochrony ludności, w szczególności dalszego funkcjonowania Wspólnotowego Mechanizmu Ochrony Ludności. Mechanizm ten może być aktywowany w sytuacjach zagrożeń, jakimi są: powodzie, trzęsienia ziemi, awarie techniczne itp. Aktywacja Mechanizmu następuje po apelu o pomoc państwa poszkodowanego. Jeżeli zagrożenie dotyczy któregoś z 31 państw uczestniczących w Mechanizmie (27 państw członkowskich UE oraz Islandia, Lichtenstein, Norwegia i Chorwacja), państwo poszkodowane może poprosić o pomoc za pośrednictwem całodobowego systemu komunikacji (CECIS). Jeżeli zagrożenie występuje poza terytorium państw uczestniczących, Komisja Europejska aktywuje Mechanizm po otrzymaniu apelu o pomoc od państwa poszkodowanego.

W ćwiczeniach EU CARPATHEX 2011 wzięły udział grupy ratownictwa specjalistycznego z Polski, Czech, Słowacji, Węgier i Ukrainy, a także zespoły medyczne Polskiego Czerwonego Krzyża oraz śmigłowce należące do Sił Zbrojnych RP, Policji i Straży Granicznej.

Projekt „EU Carpathex 2011” to zakrojone na szeroką skalę ćwiczenia zorganizowane przez Komendę Główną Państwowej Straży Pożarnej i Komendę Wojewódzką PSP w Rzeszowie we współpracy z Republiką Czeską, Węgrami i Ukrainą. Ćwiczenia są współfinansowane ze środków Unii Europejskiej. Ze strony Państwowej Straży Pożarnej w ćwiczeniach wzięły udział m.in. grupy ratownictwa chemicznego i wysokościowego oraz grupa wodno-nurkowa i poszukiwawczo-ratownicza.

W czasie ćwiczeń został przetestowany m.in. system HNS (wsparcie ze strony kraju przyjmującego międzynarodową pomoc ratowniczą), współdziałanie służb ratowniczych krajów sąsiadujących z Polską w ramach międzypaństwowych umów bilateralnych oraz nowoczesne technologie geoprzestrzenne, wykorzystywane w czasie działań ratowniczych. Podczas ćwiczeń testowane były również najnowocześniejsze technologie, m.in. Zintegrowany Mobilny System Wspomagający Działania Antyterrorystyczne i Antykryzysowe „Proteus”.

Cele projektu to:

  • stworzenie w ramach Wspólnotowego Mechanizmu Ochrony Ludności wspólnej platformy porozumienia w zakresie zadań, procedur i współpracy podczas międzynarodowych działań interwencyjnych wspierających ochronę ludności,
  • przetestowanie procedur otrzymywania pomocy międzynarodowej poprzez utworzenie Centrów Koordynacji Osób Przyjeżdżających i Wyjeżdżających (RDC) i Centrów Koordynacji Działań w Terenie (OSOCC) jako narzędzi skutecznej koordynacji tych procedur (tj. procedur istniejących w ramach Mechanizmu Wspólnotowego),
  • sprawdzenie kompatybilności różnych rodzajów sprzętu ratunkowego i komunikacyjnego (podczas zwykłej pracy międzynarodowych zespołów ratowniczych),
  • zbudowanie umiejętności pracy w warunkach ekstremalnych w środowisku wielonarodowościowym z kompetentnymi władzami narodowymi,
  • przygotowanie procedur krajów uczestniczących w zakresie potencjalnych sytuacji wyjątkowych, kiedy konieczna będzie szybka międzynarodowa pomoc,
  • przetestowanie istniejących procedur i przepisów prawa międzynarodowego dotyczącego reakcji w sytuacji kryzysowej na wypadek ataku terrorystycznego na obiekty publiczne podczas dużych wydarzeń publicznych,
  • praktyczna weryfikacja istniejących umów dotyczących wypadków chemicznych, biologicznych, radiologicznych i nuklearnych (CBRN) podczas dużych wydarzeń publicznych z dużą ilością ofiar i potrzebą współpracy interdyscyplinarnej (różnych służb) oraz uruchomienia Mechanizmu w celu wsparcia jednego z krajów członkowskich,
  • sprawdzenie możliwości polskich i międzynarodowych zespołów interwencyjnych podczas wspólnej pracy w zakresie radzenia sobie z kryzysem oraz podczas współpracy przy postępowaniu z pojedynczym zagrożeniem.

 

Przydatne akty prawne i inne dokumenty istotne dla europejskiej ochrony ludności

  1. Decyzja Rady z dnia 8 listopada 2007 r. ustanawiająca wspólnotowy mechanizm ochrony ludności (przekształcenie) (2007/779/WE, Euratom);
  2. Decyzja Rady z dnia 5 marca 2007 r. ustanawiająca Instrument Finansowy Ochrony Ludności (2007/162/WE, Euratom);
  3. Decyzja Komisji z dnia 29 lipca 2010 r. zmieniająca decyzję Komisji 2004/277/WE, Euratom w odniesieniu do zasad wykonania decyzji Rady 2007/779/WE, Euratom ustanawiającej wspólnotowy mechanizm ochrony ludności (2010/481/UE, Euratom);
  4. Decyzja Komisji z dnia 8 sierpnia 2007 r. ustanawiająca zasady wdrażania przepisów dotyczących transportu z decyzji Rady 2007/162/WE, Euratom ustanawiającej instrument finansowy ochrony ludności (2007/606/WE, Euratom);
  5. Komunikat Komisji z dnia 26 października 2010 r. do Parlamentu Europejskiego i Rady Wzmacnianie europejskiej zdolności reagowania w przypadku klęsk i katastrof: rola ochrony ludności i pomocy humanitarnej (KOM(2010) 600).
     
A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom znajomego
Wstecz